Odsłonięto pomnik czterech bohaterów ziemi łomżyńskiej

W niedzielę 27 września miały miejsce obchody Dnia Polskiego Państwa Podziemnego. Ich głównym punktem było odsłonięcie na cmentarzu katedralnym w Łomży pomnika poświęconego komendantom Obwodu Łomża Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej – Armii Krajowej Obywatelskiej oraz Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”, zakończone Apelem Pamięci i salwą honorową.

87. rocznica utworzenia Polskiego Państwa Podziemnego była szczególną okazją do odsłonięcia obelisku, który jest symbolem pamięci, szacunku i wdzięczności wobec bohaterów podziemia niepodległościowego. Ludzie ci podczas II wojny światowej i w pierwszych latach powojennych nie złożyli broni i ofiarnie walczyli o wolną Polskę. Pomnik jest hołdem dla kpt. Franciszka Skowronka ps. „Franciszek”, „Jackowski”, zamordowanego przez NKWD w 1941 roku, kpt. Hieronima Łagody ps. „Lak”, który zginął w niemieckim obozie koncentracyjnym Gross-Rosen, mjr. Stanisława Cieślewskiego ps. „Lipiec”, zastrzelonego w 1952 roku podczas obławy grupy operacyjnej Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego w Grądach Małych, oraz płk. Jana Tabortowskiego ps. „Bruzda”, „Sikora”, który poległ w walce z funkcjonariuszami Milicji Obywatelskiej.

W uroczystości, obok przedstawicieli Instytutu Pamięci Narodowej – fundatora pomnika, uczestniczyli przedstawiciele wojska, duchowieństwa, parlamentarzyści, samorządowcy oraz reprezentanci licznych organizacji społecznych. Po uroczystej Eucharystii odprawionej w kościele pw. św. Michała Archanioła w Łomży przez ks. bp. Janusza Stepnowskiego uczestnicy udali się na cmentarz katedralny, gdzie odbyły się główne uroczystości, zwieńczone odsłonięciem pomnika i apelem pamięci.

W okolicznościowym przemówieniu wiceprezydent Łomży Andrzej Stypułkowski podkreślił, że pamięć o bohaterach Polskiego Państwa Podziemnego jest szczególnym zobowiązaniem dla współczesnych pokoleń. – Szczególne miejsce w tej historii zajmuje ziemia łomżyńska. Struktury Polskiego Państwa Podziemnego należały tutaj do najbardziej dynamicznych, zdeterminowanych i najlepiej zorganizowanych w całym kraju. Silne tradycje patriotyczne, przywiązanie mieszkańców do swojej ziemi i Kościoła, a także warunki geograficzne sprzyjały rozwojowi konspiracji wojskowej i tajnej administracji – powiedział prezydent Andrzej Stypułkowski zauważając, że łomżyńskie podziemie to nie tylko żołnierze walczący z okupantem, ale także nauczyciele, urzędnicy, łącznicy, wywiadowcy i ludzie, którzy każdego dnia, często z narażeniem życia, budowali fundamenty przyszłej wolnej Polski.

Na patriotyzm lokalnych mieszkańców zwróciła uwagę również Poseł na Sejm RP Bogumiła Olbryś, stwierdzając, iż służba, odwaga i poświęcenie jakimi wykazali się bohaterscy komendanci podziemnych struktur stanowi część dziedzictwa, które powinno być przekazywane kolejnym pokoleniom jako wzór do naśladowania. 

Nowy, około 3-metrowy kamienny pomnik, zwieńczony krzyżem i zawierający informacje o czterech komendantach konspiracyjnych organizacji działających na ziemi łomżyńskiej, stanął w miejscu wcześniejszego monumentu, który z czasem uległ znacznemu zużyciu. – W przeciwieństwie do poprzednika, nowy pomnik jest grobowcem urnowym, co umożliwi złożenie w nim urn z prochami bohaterów, w przypadku odnalezienia miejsce pochowania ich ciał. Na chwilę obecną jest to bowiem pomnik symboliczny – przekazał dyrektor białostockiego oddziału IPN dr hab. Krzysztof Sychowicz. 

W trakcie uroczystości ks. biskup Janusz Stepnowski wraz z ks. kan. Marianem Mieczkowskim poświęcili świeżo odsłonięty monument.  

Związek Walki Zbrojnej był pierwszą organizacją konspiracyjną, której celem była walka z okupantem niemieckim i sowieckim. Powstał w listopadzie 1939 roku, miesiąc po zakończeniu działań zbrojnych w wojnie obronnej. Organizację tworzyli oficerowie Wojska Polskiego, którzy przeszli do konspiracji. ZWZ podlegał bezpośrednio Naczelnemu Wodzowi oraz Rządowi RP na Emigracji.

14 lutego 1942 roku Związek Walki Zbrojnej został przekształcony w Armię Krajową – największą organizację konspiracyjną w okupowanej przez Niemców Europie. W połowie 1944 roku liczba zaprzysiężonych żołnierzy AK przekraczała 400 tysięcy. Siłę tej organizacji Niemcy szczególnie mocno odczuli podczas walk w Warszawie w sierpniu i wrześniu 1944 roku.

Po upadku powstania warszawskiego i fiasku akcji „Burza” dalsze działania zbrojne zostały wstrzymane. 19 stycznia 1945 roku ostatni dowódca Armii Krajowej, gen. Leopold Okulicki ps. „Niedźwiadek”, wydał rozkaz rozwiązania istniejących jeszcze jednostek AK. Nie wszyscy dowódcy podporządkowali się jednak temu rozkazowi. Jednym z nich był ppłk Władysław Liniarski ps. „Mścisław”, były komendant Okręgu Białostockiego ZWZ, a następnie AK, który utworzył nową organizację konspiracyjną – Armię Krajową Obywatelską.

AKO powstała 15 lutego 1945 roku. Jej twórca wskazywał, że rozwiązanie Armii Krajowej nie powstrzyma sowieckich represji, a jednocześnie może doprowadzić do chaosu i powstawania uzbrojonych grup rabunkowych. Oddziały AKO prowadziły walkę do września 1945 roku, kiedy osłabiona organizacja weszła w skład nowej konspiracyjnej organizacji niepodległościowej – Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”, na którego czele stanął płk Jan Rzepecki ps. „Prezes”.

Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” działało w praktyce do 1947 roku. Wówczas większość jego żołnierzy skorzystała z uchwalonej przez Sejm RP amnestii dla członków podziemia niepodległościowego i ujawniła się. Nieliczni kontynuowali działalność konspiracyjną aż do pierwszej połowy lat 50. XX wieku, a ziemia łomżyńska była jednym z miejsc, gdzie walka o pełną niepodległość Polski trwała najdłużej.

Foto i tekst: Krzysztof Fabiszewski